Seyreltme ve formül yazımı

Gramla tartmak, %10 ve %1 dilüsyonlar, parça ve binde hesabı

Fisfis Akademi · 14 dakikalık okuma ·

Seyreltme ve formül yazımı

Bu derste öğreneceklerin

  • Neden damla yerine gramla çalıştığımızı açıklamak
  • Bir malzemenin %10 ve %1 dilüsyonunu doğru hazırlamak
  • Formülü parça, binde (‰) ve yüzde olarak yazıp birbirine çevirmek
  • Dilüsyonla girilen bir malzemenin gerçek (saf) miktarını hesaplamak

Bir parfüm formülü, bir yemek tarifinden çok bir reçeteye benzer: hangi malzemenin ne kadar kullanıldığı tekrarlanabilir biçimde yazılmalıdır. Tekrarlanamayan bir formül, ne kadar güzel kokarsa koksun, bir kez olmuş bir kazadır.

Damla değil, gram

Damla kulağa pratik gelir, ama güvenilir değildir. Bir damlanın ağırlığı malzemenin yoğunluğuna, akışkanlığına ve pipetin ucuna göre değişir: koyu bir reçine ile akışkan bir narenciye yağının damlaları aynı değildir. Bu yüzden profesyonel atölyelerde formüller ağırlıkla (gram) yazılır ve tartılır.

Hassas terazi atölyenin kalbidir: her malzeme gram cinsinden, sırayla tartılır.
Hassas terazi atölyenin kalbidir: her malzeme gram cinsinden, sırayla tartılır.

Damlayla çalışmak

  • Damla ağırlığı malzemeye ve pipete göre değişir
  • Aynı formül iki kez aynı sonucu vermez
  • Ölçeği büyütmek (ör. 10 g’dan 100 g’a) hata büyütür
  • Yalnızca kaba ilk denemeler için kullanılabilir

Gramla çalışmak

  • 0,01 g terazi ile tekrarlanabilir sonuç
  • Formül doğrudan yüzde ve binde hesabına çevrilir
  • Ölçek büyütmek basit bir çarpma işlemidir
  • IFRA sınırlarını kontrol etmek mümkün olur

Neden seyreltiriz?

Birçok koku maddesi saf hâlde o kadar güçlüdür ki birkaç miligramı bile dengeyi bozar. 0,01 g bir terazide tartabileceğin en küçük miktar zaten 10 miligramdır. Malzemeyi önceden %10 ya da %1 oranında seyreltirsen, aynı terazide 10 ya da 100 kat daha ince ayar yapabilirsin. Seyreltme ayrıca katı malzemeleri (ör. vanilin, kumarin) sıvı hâle getirir ve koklamayı kolaylaştırır.

  1. Şişeyi tart ve sıfırla Temiz, etiketli cam şişeyi teraziye koy ve darasını al (sıfırla). Eldiven ve gözlüğün takılı olsun.
  2. Malzemeyi ekle %10 dilüsyon için 1,00 g malzeme tart. Pipetle yavaş ekle; fazla gelirse geri alma, hedefi yeniden hesapla.
  3. Çözücüyü tamamla Toplam 10,00 g olana kadar parfüm alkolü ya da DPG ekle (yani 9,00 g çözücü). %1 dilüsyon için 0,10 g malzemeyi 10,00 g’a tamamla.
  4. Karıştır ve çözünmeyi bekle Kapağı kapatıp nazikçe çalkala. Katı malzemeler tamamen çözünene kadar bekle; gerekirse şişeyi ılık suya (asla ateşe) tut.
  5. Etiketle ve kaydet Etikete “Malzeme – %10 – alkol (veya DPG) – tarih” yaz. Aynı bilgiyi defterine de not et.

Alkol mü, DPG mi?

Parfüm alkolü (etanol)

  • Hızla uçar, kokuyu kâğıtta ve ciltte açar
  • Bitmiş parfümün asıl taşıyıcısıdır
  • Çok yanıcıdır; sıkı kapalı saklanmalıdır
  • Dilüsyon zamanla biraz buharlaşıp yoğunlaşabilir

DPG (dipropilen glikol)

  • Neredeyse kokusuz, yavaş uçan bir çözücüdür
  • Dilüsyonlar uzun süre derişimini korur
  • Alkol kadar kolay tutuşmaz
  • Kâğıtta kokuyu daha “ağır” gösterebilir; sprey parfümün ana çözücüsü değildir

Genellikle seyreltilerek kullanılan malzemeler

  • Aldehitler: Saf hâlde keskin ve yağlı; %1’de sabunlu, parlak bir ışıltı.
  • Galbanum: Yeşil, acımsı ve son derece yayılgan; birkaç miligramı bile hissedilir.
  • Vanilin: Kristal bir katı; çözülünce tatlı, kremamsı bir vanilya.
  • Labdanum: Koyu, yapışkan reçine; seyreltilince sıcak, deri ve amber tonları.
  • Meşe yosunu: Nemli orman zemini ve mürekkep; çok güçlü ve IFRA ile sınırlı.

Formülü yazmak: parça, binde, yüzde

Formüller genellikle parça olarak yazılır: “Bergamot 30, Gül 20, Paçuli 10” demek, bu malzemelerin ağırlıkça 30:20:10 oranında olduğu anlamına gelir. Toplamı 1000’e tamamlarsan her sayı doğrudan binde (‰) olur; 100’e tamamlarsan yüzde olur. Binde sistemi, küçük miktarları ondalıksız yazmayı kolaylaştırdığı için yaygındır.

Dilüsyonla girilen malzemeyi hesaplarken dikkat: formülde “Galbanum %10 – 20 parça” yazıyorsa, gerçekte konsantrede 2 parça saf galbanum vardır. IFRA sınırlarını kontrol ederken her zaman bu saf miktarı kullanırsın.

  • 1 : 9 %10 dilüsyon: 1 g malzeme + 9 g çözücü
  • 1 : 99 %1 dilüsyon: 0,1 g malzeme + 9,9 g çözücü
  • ‰ Binde: toplamı 1000 parça olan formül yazımı
Dilüsyon
Bir malzemenin çözücü içinde belirli bir orana seyreltilmiş hâli (ör. %10 alkolde).
Dara
Kabın ağırlığı; terazide sıfırlanarak tartımdan düşülür.
Parça
Formülde malzemeler arasındaki ağırlık oranını gösteren birim.
Binde (‰)
Toplamı 1000 kabul edilen formülde bir malzemenin payı.
Konsantre (yağ)
Henüz alkolle seyreltilmemiş, tüm koku malzemelerinin karışımı.
DPG
Dipropilen glikol; kokusuz, yavaş uçan, dilüsyonlarda yaygın bir çözücü.

Akılda kalsın

  • Formüller damlayla değil, gramla yazılır ve 0,01 g terazide tartılır.
  • %10 dilüsyon 1 g malzeme + 9 g çözücü; %1 dilüsyon 0,1 g malzeme + 9,9 g çözücüdür.
  • Parça, binde ve yüzde aynı oranın farklı yazılışlarıdır; toplamı 1000 yapmak hesapları kolaylaştırır.
  • Dilüsyonla girilen malzemenin saf miktarını hesapla; IFRA kontrolü saf miktar üzerinden yapılır.
  • Etanolü asla ateşle ısıtma; her dilüsyonu oran, çözücü ve tarihle etiketle.

Kaynaklar

  • Curtis, T. & Williams, D. G. (2001). Introduction to Perfumery (2. baskı). Micelle Press.
  • Calkin, R. R. & Jellinek, J. S. (1994). Perfumery: Practice and Principles. Wiley.
  • Arctander, S. (1969). Perfume and Flavor Chemicals (Aroma Chemicals). Montclair, NJ: yazarın yayını.
  • Aftel, M. (2001). Essence and Alchemy: A Book of Perfume. North Point Press.
  • IFRA (International Fragrance Association). IFRA Standards ve IFRA Uygunluk Sertifikası rehberi.